پايگاه اطلاع رساني دفتر حجت الاسلام والمسلمين دكتر مرتضي آقا تهراني / نسخه آزمايشي

فرهنگ در کلام رهبر معظم انقلاب حفظه الله

مسأله فرهنگ را بايد مسأله اول اين كشور به حساب آورد و بدون ترديد با پشتيبانى و تقويت بنيه‏هاى فرهنگى، پيشرفت اين كشور در تمامى زمينه‏ها تضمين خواهد شد. اما اگر فرهنگ كشور اصلاح و پايه‏هاى آن مستحكم نشود، به احتمال زياد برنامه‏ريزى در همه كارها ابتر خواهد بود و به نتايج قطعى آن نمى‏توان اميدوار بود.

تأكيد در مورد اهتمام‌ به‌ ارتقاء فرهنگ‌ جامعه‌ و داشتن‌ دغدغه‌ در مورد اوضاع‌ فرهنگي‌ كشور ناشي‌ از ديدگاه‌ اسلام‌ در مورد مقوله‌ فرهنگ‌ و تأثير تعيين‌كننده‌ مسائل‌ فرهنگي‌ در حال‌ و آينده‌ جامعه‌ است‌.

مهندسى كلان فرهنگ كشور يعنى ترسيم راههاى صيرورت و تكامل فرهنگ ملى، درك اشكالات و نواقص فرهنگ جامعه، تعيين راه‏حلهاى كلى رفع اين نواقص، زمينه‏سازى و جهت‏دهى به حركت صحيح و پرشتاب فرهنگى و صيانت و مراقبت صحيح از فرهنگ ملى مسؤوليت بسيار سنگينى است كه بر عهده شورايعالى انقلاب فرهنگى گذاشته شده است.

فرهنگ، جهت‏دهنده ذهنيتهاى انسان و عامل اصلى و تعيين‏كننده‏رفتارهاى فردى و اجتماعى است و مى‏توانند زمينه مناسب را براى شكوفايى استعدادها و تواناييهاى يك ملت به وجود آورد، به همين دليل اگر باورها و معيارهاى بالنده و تعالى بخش يك ملت بهر دليل تضعيف شود، آينده آن جامعه با مشكل روبرو خواهد شد.

فرهنگ مسأله بسيار مهمى است كه ضايعات آن را به تدريج و با گذشت يك زمان طولانى مى‏توان فهميد، بنا بر اين درمان اين ضايعات نيز به همين نسبت دشوار است. رژيم هاى ديكتاتورى و استبدادى پادشاهى در ايران، مانع از آموزش و ترويج انضباط صحيح در ميان مردم و جامعه شدند، بنا بر اين انضباط كارى و اجتماعى به عنوان دو خصوصيت اجتماعى و اخلاقى در زمره نيازهاى فرهنگى كشور است كه ايجاد آن ممارست و انجام يك كار مستمر فرهنگى را طلب مى‏كند.

اگر ايمان‌ و عقايد اسلامي‌ با خلقيات‌ ملي‌ نظير عزم‌ و اراده‌، غرور ملي‌، احساس‌ توانايي‌، انضباط، نشاط، همكاري‌ و مشاركت‌ و نظاير آنها همراه‌ شود راه‌ رسيدن‌ به‌ آرمانها و اهداف‌ انقلاب‌ و ملت‌ را هموار مي‌سازد و فرهنگ‌ از اين‌ زاويه‌ نيز اهميتي‌ مضاعف‌ مي‌يابد.

خاطره‏يى را عرض بكنم: تقريباً دو، سه سال قبل يكى از دوستان خيلى خوب ما كه در اين شورا هم فعاليتى داشته‏اند، راجع به مسايل فرهنگ عمومى كشور و مسأله‏ى تربيت و ناهنجارى‏هايى كه احياناً در سطح جامعه بتدريج بروز كرده، با من گفتگو مى‏كردند و مطالبات و توقعات به‏حقى را درميان مى‏گذاشتند. من به آن دوست عزيز گفتم كارى كه من در اين زمينه مى‏توانم بكنم، همين كارى است كه تا حالا كرده‏ام؛ يعنى تشكيل اين شورا و وارد كردن افرادِ با فكر و با انگيزه براى تصميم‏گيرى درباره فرهنگ كشور؛ و كمك قانونى و حيثيتى و هرچه كه لازم است نسبت به اين شورا؛ اين كارى است كه به عهده‏ى من است؛ اما از اين‏جا به بعدش به عهده‏ى شما. من به آن دوست گفتم كه بنده با شما پيش خداى متعال احتجاج خواهم كرد و به پروردگار خواهم گفت من بهترين كسانى را كه مناسب اين كار مى‏شناختم، در اين شورا جمع كردم؛ شما به خداى متعال بايد جواب بدهيد؛ هرچه كه فكر مى‏كنيد بايد پيش خداى متعال گفت، آن را بيان كنيد و به فكرش باشيد. حالا اين را مى‏خواهم به شما عرض بكنم كه مسؤوليت اين شورا به خاطر اهميت و سنگينىِ مسأله‏ى فرهنگ و علم، مسؤوليت سنگينى است؛ منتها ثقل‏اكبر در اين‏جا فرهنگ است؛ چون هم خودِ علم و آموزش و هم جهتگيرى و كيفيت و روى‏كردهاى مختلف آن، تحت‏تأثير فرهنگ عمومى جامعه است.

من معتقدم عمق و ريشه‏هاى انقلاب، به عمقِ باورهاى دينى مردم اين سرزمين است؛ چيزى نيست كه با اين هيجانات و حركت‏هاى سطحى و گوناگون بشود آن را بركَند. ما شاهد رشد و رويش يك طبقه‏ى جوانِ علاقه‏مند، مؤمن، جستجوگر در زمينه‏ى انقلاب، و پيدايش زبدگانى در اين زمينه هستيم؛ اين قابل انكار نيست؛ هم در دانشگاه‏هامان، هم در حوزه‏ى علميه‏مان، هم در سطح جامعه‏مان، ليكن عوارض سطحى اگر علاج نشوند، بتدريج به عمق كشيده مى‏شوند. اگر بيمارى و آفت را كه در پوسته‏ى دندان هست علاج نكنيم، بتدريج به قلع خود آن دندان منتهى خواهد شد؛ در اين هم هيچ ترديدى نبايد كرد.

من البته عميقاً و جداً باور دارم كه مشكلات اين كشور جز با توسعه‏ى علم و تعميم و تعميق علم در كشور پيش نخواهد رفت. ما ناگزير بايست اين فاصله‏ى چندين ده‏ساله‏يى را كه براى ما به وجود آورده‏اند، پُر كنيم. داريم مى‏بينيم كه دنياى دانشمند با تكيه به علم، چه حرف زورى را به همه مى‏زند و چطور به بركت علمى كه دارند، ناحق‏هايى را حق مى‏كنند. شما امروز ملاحظه كنيد: شنود تلفنى غيرقانونى و بدون اجازه‏ى قاضى، شكنجه در گوانتانامو، بردن و آوردن زندانى‏ها و ربودن انسان‏ها از كشورهاى اروپايى بدون اجازه‏ى دولت‏ها يا با قرارداد با سرويس‏هاى امنيتى دنيا، حمله‏ى به يك كشور و بردن نفت و خوردن اموال، كشتن آدم‏ها؛ همه‏ى اين كارها را قدرتى از قدرت‏هاى دنيا انجام مى‏دهد و در دنيا انكار هم نمى‏كنند! در حالى‏كه ما استدلال مى‏كنيم، محاجه مى‏كنيم، بحث مى‏كنيم؛ او بدون اين‏كه به‏ظاهر خم به ابرو بياورد، كار خودش را دنبال مى‏كند! چرا؟ چون علم دارد و اين علم توانسته او را مجهز كند به ثروت، به ابزار جنگى و به قدرت سياسى. اگر ما بخواهيم كشورمان، ملت‏مان و امت اسلامى خود را به نقطه‏يى برسانيم كه بتواند حرف حق خودش را با همين شجاعت بزند، احتياج به علم داريم. اين، مخصوص ما هم نيست، بلكه متعلق به همه‏ى كشورهاى اسلامى است و ما بايد براى كشورهاى اسلامى مادرِ علم بشويم. بار به دوش ماست؛ ماييم كه هم اميد داريم، هم ايمان داريم، هم احساس توانايى در خودمان مى‏كنيم براى اين كار و هم ابزارش را داريم؛ يك ملت خوب و بااستعداد. ما كه اين‏همه جوان بااستعداد داريم، بايست يك خيزِ بلند برداريم و يك كار بنيانى و عميق در زمينه‏ى علم انجام بدهيم، بعد باب علم را باز كنيم به روى كشورهاى مسلمان. بنابراين، مسأله‏ى توسعه‏ى علمى كشور چيز مهمى است.

ما به دنيا كه نگاه مى‏كنيم، مى‏بينيم آن چيزى كه كشورهاى پيشرفته را توانسته به اين اوج و قله برساند، رياضى، فيزيك، شيمى و علوم زيستى است؛ ما بايد به اين علوم بپردازيم. البته در سال‏هاى بعد از انقلاب - قبل از انقلاب هم به شكل جريان ضعيف‏تر - پزشك، مهندس و به ميزان زياد حقوق‏دان تربيت كرديم كه اين تخصص‏ها لازم است و براى يك كشور مثل آب و هواست؛ منتها توجه بكنيم كه تربيت پزشك، تربيت مهندس، تربيت حقوق‏دان، تربيت معلم، تربيتِ نيازهاى روزمره‏ى جامعه است و ما بايد محقق هم تربيت كنيم كه بتواند آينده را براى ما صاف كند. مهندس، اين بنا را براى امروزِ ما مى‏سازد و نيازهاى امروزِ ما را برآورده مى‏كند كه اگر ما مهندس و دكتر نداشته باشيم، بايد برويم از بنگلادش بياوريم؛ مثل زمان رژيم طاغوت. همين مسأله درباره‏ى نداشتن مهندس هم صدق مى‏كند، كه الحمدللَّه ما امروز در زمينه‏ى مسايل راه، سد، بناهاى مهم و كارهاى عظيم، مهندسانى داريم كه خودشان كارها را انجام مى‏دهند و پزشكان عالى‏قدرى هم داريم كه كارهاى بزرگى را انجام مى‏دهند كه يك وقت در اين كشور كسى خوابش را هم نمى‏ديد كه بتوانند انجام بدهند؛ ليكن اينها امكانات مصرفى هستند؛ اين، پولى است كه ما در جيب‏مان مى‏گذاريم براى اين‏كه خرج كنيم و غير از آن مركزِ پول‏سازى است كه بايستى در آن‏جا سرمايه‏گذارى كرد، كه ما آن را هم لازم داريم؛ بخصوص در دانشگاه‏ها. بنابراين، به علوم پايه در دانشگاه‏ها اهميت داده شود.

و اما علوم انسانى. با اين همه تأكيدى كه بر علوم انسانى شده، تقريباً علوم انسانى هم به همان شكلِ علوم پايه اداره مى‏شود و باز همچنان همان اشكال به قوّت خودش باقى است. ما آغوش‏مان را باز كرده‏ايم و حرف‏هايى كه الان در زمينه‏هاى جامعه‏شناسى، روان‏شناسى، تاريخ و حتّى فلسفه و ادبيات مطرح است، از خارج براى ما ديكته مى‏شود! ما بايد در زمينه‏ى علوم انسانى يك كار اساسى بكنيم و اين حرف، حرفى نيست كه امروز به ذهن كسى رسيده باشد؛ نه، اين حرف، سال‏هاست كه گفته شده و بايد تحقق پيدا كند. چه كسانى بايد اين كار را بكنند؟ اين مجموعه‏ى حاضر و همان مجموعه‏يى كه ما ان‏شاءاللَّه پيش خداى متعال با آنها احتجاج خواهيم كرد و اميدواريم كه از عهده‏ى احتجاج هم بربيايند؛ اگر خداى متعال سؤال كرد.
‌

پيشبرد صحيح طرح هاي اقتصادي و به ثمر رساندن آنها ازطريق واگذاركردن اين طرحها به يك مجموعه ي سالم،‌با سواد، آگاه به كيفيت كار و برخوردار از وجدان كار، ‌امكانپذير است. ما بايد به شيوه هاي اصولي تزريق آگاهي و وجدان كار در مجموعه ياداري خود پي برده و در طرحهاي توسعه ي اقتصادي كشور با بالابردن فرهنگ عمومي جامعه،‌ فرهنگ كار،‌ وجدان و معلومات مربوطه به كار را در نظر بگيريم زيرا پيشرفت در توسعه اقتصادي بدون بالابردن و گسترش فرهنگ عمومي امكان پذير نخواهدبود.

در نگرش‌ غرب‌ ماديگرا، تساهل‌ و مدارا در مورد مسائل‌ مربوط به‌ قدرت‌، ثروت‌ و سياست‌ جايي‌ ندارد و در اين‌ گونه‌ موارد با كمال‌ خشونت‌ و قدرت‌ رفتار مي‌شود، اما در باب‌ فرهنگ‌ و عقيده‌ و اخلاق‌ و رفتار تا جايي‌ كه‌ به‌ منافع‌ اقتصادي‌ و سياسي‌ مربوط نشود ، نوعي‌ بي‌اعتنايي‌، تساهل‌ و عدم‌ موضعگيري‌ وجود دارد، در حالي‌ كه‌ اسلام‌ به‌ علت‌ حساسيت‌ كامل‌ به‌ سرنوشت‌ انسان‌ و جامعه‌، بي‌اعتنايي‌ و بي‌مسؤوليتي‌ در قبال‌ مسائل‌ فرهنگي‌ و عقيدتي‌ را به‌ هيچ‌ وجه‌ نمي‌پذيرد.