توجه به نیت در انجام اعمال
امام زین العابدین (علیه السلام) در دعای مکارم الاخلاق می فرماید:
«وَ انْتَهِ بِنِيَّتِي إِلَى أَحْسَنِ النِّيَّاتِ، وَ بِعَمَلي اِلَي اَحْسَن الاَعْمَال»؛1نيت من را به بهترين نيتها ختم فرما! و عمل من را به نيکوترين اعمال منتهي کن.
نيت نيز مانند عمل، احسن و غيراحسن دارد و کمال و نقص اعمال تابع کمال و نقص نيات است. نيت پاک آن است که غير حق در دل راه نداشته باشد.
محور درخواستهاي امام:
ايمان کامل، اعتقاد در حد بالاترين مراتب يقين، بهترين نيت خالصانه و ارزشمندترين اعمال، چهار محور اساسي و سرفصلهاي مطالب دعاي شريف مکارمالاخلاق حضرت امام سجاد (عليهالسلام) است.
امام (عليهالسلام) در اين دعا ابتدا محورهاي فضايل و ارزشهاي بلند را به چهار مطلب خلاصه کرده، که به منزلة وجوه جانبي هرم اخلاق به حساب ميآيند. همه اين جوانب به يک نقطه مرکزي در رأس منتهي ميشوند. آن، نقطه¬ی محل تلاقي، قرب به خداوند متعال است. در اين ديدگاه جوانب اين هرم: بالاترين ايمان، برترين نوع يقين، نيکوترين نيت و ارزشمندترين عمل، برآورده شده است. اين چهار عنصر متناهي، هر کدام روي بيروني هرم اين هرم را تشکيل داده است. نکته اين جا است که اين چهار عنصر ارزشمند در درون هرم با يکديگر ارتباط داشته و در يکديگر تأثير و تأثّري جدي دارند و در نتيجه صفات ارزشمند ديگري را به وجود ميآورند.2
نيّت و عمل:
از حضرت امام صادق (عليهالسلام) نقل شده است که فرمود: «اَلنّيّهُ اَفضَلُ مِنَ العَمَل. اَلا، وَ اِنّ النّيّهَ هِيَ العَمَل»3 نيت از عمل برتر است. آري، بلکه نيت خود عمل است.
منظور از نيت و عمل، مقدار کمّي آنها نيست، بلکه مقصود کيفيت آنها است. قرآن کريم نيز عمل نيک را عامل پيروزي در امتحان الهي ميبيند: «الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً...»4 خدا اين عالم را با مرگ و زندگي آفريد، تا شما را بيازمايد که عمل کداميک از شما بهتر است. ميبينيد که در آيه شريفه نفرمود او شما را آفريد: «لِيَبْلُوَکُم اَيّکُم اَکثَرُ عَمَلا»؛ حضرت اميرالمؤمنين (عليهالسلام) مي فرمايند: «اَلنّيه الصّالِحَه اَحَد العَمَلين؛»5 نيت خوب، خود يک عمل است.
انگيزه عبادات:
عبادات ميتواند به انگيزههاي مختلفي انجام گيرد. چنانچه فرموده است: «العِبَادَه ثَلاثه: قَومٌ عَبدوا الله عَز وجَلّ خَوفاً؛ فتلک عِبَاده العَبيد، وَ قَومٌ عَبَدُوا الله تبارَکَ وَ تَعالي طَلَبَ الثَّوَاب؛ فَتِلکَ عِبادَه الاُجَرَاء، وَ قَومٌ عَبَدوا الله عزوجل حُبا لَهُ؛ فَتِلکَ عبادَهُ الاَحرار، وَ هِيَ اَفضَلُ العِبَادَهِ.»6
عبادتکنندگان سه دستهاند: گروهي خداوند را از ترس عذاب جهنم عبادت ميکنند؛ اين عبادت بردگان است و گروهي خداوند را به طمع بهشت عبادت ميکنند؛ اين عبادت مزدبگيران است و گروهي خداوند را از روي عشق و محبت به او عبادت ميکنند؛ اين عبادت آزادگان است، و اين بهترين عبادتهاست.
زيربنای نيت:
آنچه انسان را به کار وادار ميکند انگيزه اوست، و انگيزه، تابع معرفت و ايمان انسان است. معرفت و ايمان حقيقت نيّت را تشکيل ميدهند. نيّت خالص، عمل صالح را با خود به همراه ميآورد. انسان تا حدي ميتواند خودکاوي کند و درباره انگيزه و نيت اعمال خود به تفکر بنشيند.
بحث داعي بر داعي که در فقه ميشود. توضيح عقلاني ابزاري و استقلالي است که نظر استقلالي به کدام است، آن که واقعا انسان را به جانب آن کار سوق ميدهد کدام است و آن آخرين چيزي است که از اين کار توقع دارد.
مي خواهم بروم مکّه ـ پولي ذخيره مي شود ـ ثبتنام ـ عضویت در کاروان ـ تهيه بليط ـ حرکت به فرودگاه ـ حرکت تا عربستان ـ اعمال.
اگر از اول همه این کار ها به خاطر انجام اعمال باشد، از شروع به تهيه پول عبادت است تا ثبت نام، بليط و... . يکي از عبادتها که در احادیث آمده، بليط خريدن نيست، ولی چون اينها همه به خاطر رسیدن به حجّ و انجام مناسک است پس پرتو عبادت به همه اينها ميتابد. بلکه هر قدمي در اين جهت عبادت است، کاسبي و پول در آوردن هم عبادت است.
امّا اهل نماز نيست، توجه به گفتار و قوانین و فرموده های دیگر خداوند متعال ندارد و واقعا به خاطرحج واجب نميرود و برای دین مکه می رود و این که بگویند حاجی فلانی و مظاهرش فرقي ندارد، پس ارزشي ندارد. واین فرد قاعدتاً مراعات ضوابط شرعي نميکند که گناه هم دارد.
عوامل مؤثر در رشد نيت صالح:
براي رشد نيت صالح چند عامل جدي مؤثر خواهد بود که عبارتند از:
1. عمل صالح.
2. تفکر در راز هستي.
3. در اين حقيقت که همه هستي از خداست و دوست داشتنيتر از او کسي نيست و تنها اوست که سزاوار پرستش است.
4. با استمداد از خداوند متعال بايد بر ايمان و يقين خود افزود و به نيت خالص دست يافت.
جايگاه نيت:
ملاک ارزش در اسلام، ايمان و عمل صالح است و براي اينکه آنچه به آنها ايمان داريم در مقام عمل به عرصه ظهور برسد مقدماتي لازم است. لازمه ايمان کامل اعتقاد يقيني است و آنچه ايمان را به عمل مربوط ميکند نيّت است. خوردن، تلاش و کوشش، امساک از غذا، قرض دادن و قرض گرفتن، خدمت به مردم، مردمداري و ... همواره با ايمان ارتباط ندارند؛ هر کسي ممکن است چنين کارهايي را انجام بدهد. زماني عمل انسان بهترين عمل محسوب ميشود و با ايمان ارتباط پيدا ميکند که واسطه آن نيّت الهي باشد. بهترين نيّتها ارزشمندترين اعمال را به دنبال ميآورد.
رابطه نيّت و عمل صالح:
این جا سؤالی مطرح است که «چه ارتباطی بین عمل صالح و نیّت وجود دارد؟»
برای رسیدن به پاسخی درخور در قالب مثالی پاسخ را تقریب به ذهن خواهیم کرد. کسی لحظاتی را به منزل شما آمده ولی با چند انگیزه جدا گانه که ارزش کار او در اين چند مورد هرگز یکسان نخواهد بود:
1. شما در خانهايد اول صبح یکی از دوستان در می زند و پس از سلام و تعارفات، از این و آن گفتن و... ميگويد راستي، نیازی دارم، کمکی، پولي و... . شما ميفهميد که اصل آمدن او براي رفع گرفتاري بوده، اين مثل برخي از دعاها و عباداتی است که انسان وقتي گير ميکند اولش مدح و ثناء خداوند را گفته و صلواتی فرستاده و بعد عرض حاجت می کند. ولي حقيقت آمدن و دیدار او برای اين است که گير کرده، بيمارش بد حال است و... . اين يک جور عبادت است، او هم خود فرموده بود که «اُدعُوني اَستَجِب لَکُم،»7 ؛ مرا بخوانيد تا شما را اجابت کنم. خدا هم تفضّلاً کارمان را جلو مياندازد. منظور حوائج دنيوي بود.
2. گاه شخص فکر کرده که حساب و کتابي بعد از اين دنيا هست، سکرات جان کندن، شب اول قبر، حساب نکیر و منکر، حشر و قیامت، میزان و صراط، دوزخ و عقاب و... از ترس اين که روزی به این گرفتاری ها مبتلا نشود عبادتش ميکند. اگر ترس شب اول قبر و... نبود کاري به نماز و عبادت نداشت. بی شک، اين نوع عبادت از اوّلي بهتر است. او بالاخره آخرت را در نظر گرفته است ممکن وضع مالی، جسمانی او و بستگانش نیز خوب باشد و نياز دنيوي هم نداشته باشد. تنها به خاطر آخرت به عبادت پرداخته باشد. اين به خاطر حساب فردا است.
3. رفيقي دلش براي آدم تنگ شده و تنها براي ديدن ميآيد، چشمداشتي هم ندارد، نه امروز و نه فردا. اين فقط به حساب رفاقت است که خود نیز مراتبي دارد. گاه براي رفع دلتنگي خويش، یا براي اين که به او خدمتي کردهاي، یا براي تشکر از شما آمده، و یا عاشق وار آمده که بي تاب دیدن است.
در مقايسه بين آخرين مورد و اولين مورد، چه نمرهاي به هر کدام می دهی؟ حقيقت اين است که قابل نمره دادن نيستند. هر کدام در افق ديگري است. آن یکی اصلاً در برابر اين ارزش ندارد، گو اينکه ظاهر هر دو يکي است. اين تفاوت ارزش به خاطر نيّت است، نه عمل؛ که همه اينها ديداري يکساعته بيشتر نداشتند. اين انگيزه است که منشأ اثر ميشود.
اين نيت چيزي نيست که در آستين آدم باشد. اين بر مبناي معرفت، همّت، عشق، محبّت، روح شکرگزاري، حقشناسي است که بايد اول اينها را کسب کرد. که امام (عليهالسلام) در اين دعا آنها را مورد توجه و اشاره قرار داده اند
من و شما نماز، حج، صدقه، زکات، خدمت به مردم و ... داريم، حضرت امام علي (عليهالسلام) همين نماز، حج، صدقه، زکات، امر به معروف و نهي از منکر، جهاد را داشتهاند. قضاوت با شما که يکي را در عليين قرار دادهاند که: «كَلاَّ إِنَّ كِتابَ الْأَبْرارِ لَفِي عِلِّيِّينَ، وَ مَا اَدريک مَا عِلّيون، يَشهَدُهُ المُقَرَّبون». 9؛ و ما کجائیم!...
------------------------------
پی نوشت ها:
1. امام سجاد (عليهالسلام)، صحيفه سجاديه، مکارم الاخلاق، ص ....
2. محمد تقي مصباح، بر درگاه دوست
3. اصول كافي، (كتاب الايمان و الكفر)، (باب الاخلاص)، ح 4.
4. سوره مبارکه ملک، آيه شريفه 2.
5. غررالحكم، 1265.
6. اصول كافي، ج 3، (كتاب ايمان و كفر)، (باب عبادت) ح 5، 131..
8. سوره مبارکه غافر، آيه شريفه 60.
9. سوره مبارکه مطففين، آيه شريفه 18 تا 20.
حجت الاسلام والمسلمین آقاتهرانی
برنامه هفتگی
نيّت و عمل صالح
